- Việc Meta chấm dứt chương trình kiểm chứng thông tin chuyên nghiệp làm dấy lên lo ngại về độ tin cậy của hệ sinh thái thông tin số.
- Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi không chỉ là tin giả, mà là cách AI chọn lọc, tóm tắt và diễn giải tin tức trước khi con người tiếp cận nội dung gốc.
- Các mô hình ngôn ngữ lớn ngày càng được dùng để viết tiêu đề, bản tin tóm tắt và trả lời câu hỏi thời sự, trở thành “cổng vào” chính của thông tin.
- Nghiên cứu cho thấy AI không chỉ truyền đạt sự thật mà còn nhấn mạnh một số góc nhìn, làm mờ các góc nhìn khác mà người dùng khó nhận ra.
- Tác giả Adrian Kuenzler và cộng sự chỉ ra hiện tượng “communication bias” – thiên lệch trong cách AI trình bày thông tin, ngay cả khi dữ kiện vẫn chính xác.
- Các mô hình có xu hướng điều chỉnh giọng điệu và trọng tâm theo “persona” của người dùng, gọi là persona-based steerability.
- Ví dụ: cùng một câu hỏi về luật khí hậu, AI có thể nhấn mạnh lợi ích môi trường với nhà hoạt động xanh và chi phí tuân thủ với chủ doanh nghiệp.
- Hiện tượng này dễ bị nhầm là đồng cảm hay thân thiện, nhưng thực chất là “sycophancy” – AI nói điều người dùng muốn nghe.
- Thiên lệch này bắt nguồn từ dữ liệu huấn luyện, nhóm thiết kế mô hình và động cơ thị trường của các công ty phát triển AI.
- Quy định như AI Act và Digital Services Act của EU tập trung vào minh bạch và trách nhiệm, nhưng khó xử lý thiên lệch giao tiếp tinh vi.
- Trung lập tuyệt đối trong AI gần như không thể đạt được; nỗ lực điều chỉnh có thể chỉ thay đổi dạng thiên lệch.
- Giải pháp lâu dài không chỉ là kiểm duyệt, mà là tăng cạnh tranh, minh bạch và vai trò giám sát của người dùng trong thiết kế AI.
- 📌 Khi AI trở thành nguồn tin chính, vấn đề không còn là đúng hay sai, mà là cách thông tin được kể lại. Thiên lệch giao tiếp của AI có thể âm thầm định hình dư luận và cảm xúc xã hội mà không cần lan truyền tin giả. Điều này đặt ra thách thức lớn cho dân chủ và truyền thông: muốn bảo vệ không gian thông tin, xã hội cần cạnh tranh công nghệ, minh bạch mô hình và trao nhiều quyền kiểm soát hơn cho người dùng, thay vì chỉ trông chờ vào quy định.
Tổng hợp
