- Bài viết tổng hợp kết quả từ 4nghiên cứu về viết truyện ngắn, tìm giải pháp kinh tế tuần hoàn, cuộc thi chú thích tranh hài hước và kể chuyện hợp tác để đánh giá tác động của AI tạo sinh đối với sáng tạo cá nhân và tập thể.
- Kết quả nhất quán ở cả 4 nghiên cứu cho thấy AI tạo sinh giúp nâng cao chất lượng đầu ra của từng cá nhân nhưng đồng thời làm giảm sự đa dạng của các ý tưởng trong cả nhóm.
- Điều này dẫn đến nhiều người tạo ra các phương án có cấu trúc và nội dung tương tự nhau.
- Theo định nghĩa của các nhà nghiên cứu, sáng tạo không chỉ bao gồm tính mới và tính hữu ích mà còn cần sự đa dạng của tập hợp ý tưởng. Chính sự đa dạng này tạo cơ hội xuất hiện các ý tưởng đột phá và mở ra những hướng phát triển hoàn toàn mới.
- Trong nghiên cứu về viết truyện ngắn, khi phân tích toàn bộ các câu chuyện, nhóm nghiên cứu phát hiện các tác phẩm có AI hỗ trợ giống nhau nhiều hơn về cốt truyện, cấu trúc và cách triển khai. Điều này cho thấy AI giúp nâng chất lượng trung bình nhưng thu hẹp không gian ý tưởng của tập thể.
- Trong nghiên cứu về kinh tế tuần hoàn, nhóm chỉ có con người đưa ra nhiều ý tưởng đa dạng, từ tái chế truyền thống đến các sáng kiến độc đáo như sản xuất gạch từ bụi đúc và nhựa phế thải với thiết kế khóa liên kết giống Lego nhằm giảm ô nhiễm trong xây dựng.
- Ngược lại, một cá nhân kết hợp với AI thường tạo ra giải pháp được đánh giá cao hơn về tính khả thi, giá trị kinh doanh, hiệu quả tài chính và lợi ích môi trường. Tuy nhiên, các ý tưởng thực sự mới lạ và có khả năng tạo đột phá chủ yếu vẫn xuất hiện trong nhóm chỉ có con người.
- Một nghiên cứu khác tập trung xác định AI ảnh hưởng mạnh nhất ở giai đoạn nào của quy trình sáng tạo. Các nhà nghiên cứu chia quá trình thành hai bước: tạo ý tưởng và lựa chọn ý tưởng.
- Kết quả cho thấy nếu AI tham gia ngay từ giai đoạn tạo ý tưởng thì mức độ đa dạng giảm rõ rệt vì nhiều người bị ảnh hưởng bởi các gợi ý tương tự nhau. Ngược lại, nếu con người tự tạo ý tưởng trước rồi chỉ dùng AI để đánh giá hoặc lựa chọn phương án tốt nhất thì sự đa dạng vẫn gần tương đương với nhóm hoàn toàn không sử dụng AI.
- Nghiên cứu thứ tư tiếp tục kiểm tra nhiều mô hình cộng tác giữa con người và AI gồm: chỉ có con người, con người lên ý tưởng còn AI hỗ trợ viết, AI tạo nội dung để con người phê duyệt và mô hình cộng tác liên tục như một “copilot”.
- Kết quả cho thấy khi AI nắm vai trò chính trong quá trình sáng tạo, các sản phẩm trở nên giống nhau nhất. Khi con người giữ vai trò dẫn dắt ở giai đoạn hình thành ý tưởng, sự đa dạng được bảo toàn gần bằng quy trình hoàn toàn do con người thực hiện.
- Các biểu đồ trong nghiên cứu đều cho thấy khi AI tham gia, mức độ tương đồng giữa các sản phẩm đều tăng lên. Điều này đồng nghĩa không gian sáng tạo bị thu hẹp mặc dù chất lượng trung bình của từng sản phẩm được cải thiện.
- Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh nghịch lý quan trọng: AI nâng “mặt bằng chất lượng” của các ý tưởng nhưng lại làm giảm khả năng xuất hiện những ý tưởng khác biệt và đột phá. Đây là rủi ro đáng lưu ý đối với các doanh nghiệp phụ thuộc vào đổi mới sáng tạo.
- Để tận dụng AI mà không đánh mất sự đa dạng ý tưởng, các tác giả khuyến nghị con người phải giữ quyền dẫn dắt trong giai đoạn động não, phác thảo và xây dựng ý tưởng ban đầu.
- AI chỉ nên được sử dụng ở các bước hoàn thiện, mở rộng hoặc tinh chỉnh.
- Doanh nghiệp cũng nên đa dạng hóa cách sử dụng AI bằng cách thay đổi lời nhắc, yêu cầu AI đóng nhiều vai trò khác nhau, kết hợp dữ liệu riêng của doanh nghiệp hoặc sử dụng nhiều mô hình và nhiều Agent để tạo ra các góc nhìn khác nhau.
Một giải pháp khác là xây dựng quy trình nhiều AI cùng cộng tác, trong đó một AI đề xuất ý tưởng, AI khác phản biện hoặc đánh giá nhằm hạn chế hiện tượng hội tụ vào cùng một hướng giải quyết. - Các tác giả còn đề xuất xây dựng những “rào chắn” trong quy trình làm việc, chẳng hạn yêu cầu nhân viên phải trình bày một số ý tưởng do chính mình tạo ra trước khi được phép tham khảo AI hoặc phải giải thích rõ vì sao lựa chọn phương án do AI đề xuất.
- Một nghiên cứu năm 2025 cũng được dẫn chứng cho thấy sinh viên phụ thuộc hoàn toàn vào AI có kết quả kém hơn khi không còn được sử dụng AI. Trong khi đó, các quy định kiểm soát hợp lý giúp loại bỏ phần lớn tác động tiêu cực này.
- Một nghiên cứu khác phát hiện các chuyên gia tư vấn chấp nhận khuyến nghị của AI một cách máy móc đạt kết quả thấp hơn những người luôn duy trì tư duy phản biện và kiểm chứng các đề xuất của AI.
📌 Tổng hợp 4 nghiên cứu chứng minh AI tạo sinh nâng chất lượng sáng tạo cá nhân nhưng thu hẹp không gian ý tưởng của tập thể. Người sáng tạo ít kinh nghiệm hưởng lợi nhiều nhất, song doanh nghiệp cần thiết kế quy trình hợp lý: để con người dẫn dắt giai đoạn hình thành ý tưởng, dùng AI cho hoàn thiện, kết hợp nhiều Agent, nhiều mô hình và quy tắc kiểm soát nhằm duy trì sự đa dạng, chất lượng và khả năng tạo ra các đột phá bền vững.
Tổng hợp.
