- Xã hội vận hành nhờ “phân công lao động giải thích”: mỗi người không cần hiểu mọi lĩnh vực mà cần biết ai có chuyên môn phù hợp để tìm câu trả lời khi cần.
- Khả năng nhận diện chuyên gia xuất hiện sớm. Trẻ từ 3 đến 5 tuổi đã biết hỏi bác sĩ về gãy tay và hỏi thợ máy về lốp xe, trong khi trẻ lớn hơn có thể nhận diện chuyên môn dựa trên nguyên lý thay vì tương đồng bề mặt.
- Tuy nhiên, việc tiếp cận kiến thức của người khác có thể tạo “ảo tưởng hiểu biết”, khiến con người nhầm lẫn giữa kiến thức mà chuyên gia sở hữu với kiến thức của chính mình.
- Thí nghiệm cho thấy chỉ cần biết rằng nhà khoa học đã giải thích được một hiện tượng, người tham gia cũng đánh giá mức độ hiểu biết của bản thân cao hơn dù chưa được cung cấp lời giải thích thực tế.
- Hiện tượng tương tự xuất hiện với công nghệ. Người được thông báo rằng lời giải thích về robo-adviser có sẵn trực tuyến cảm thấy hiểu hệ thống tốt hơn và sẵn sàng sử dụng dịch vụ hơn nhóm không thể truy cập lời giải thích.
- Internet cũng tạo hiệu ứng tương tự. Sau khi được phép tra cứu thông tin cho một nhiệm vụ, người tham gia đánh giá quá cao khả năng giải thích những chủ đề hoàn toàn khác của chính mình.
- Chatbot AI có thể khuếch đại vấn đề vì cung cấp câu trả lời nhanh và trôi chảy, làm mờ ranh giới giữa “thông tin tôi có thể truy cập” và “kiến thức tôi thực sự hiểu”.
- Một rủi ro khác là con người áp dụng trực giác về chuyên môn của con người cho AI. Việc LLM trả lời đúng câu hỏi kinh tế không có nghĩa hệ thống sẽ giải đúng đại số, cũng như trả lời được triết học đạo đức không bảo đảm đánh giá đúng hành vi đạo đức trong tình huống khác.
📌 AI tạo ra nghịch lý về chuyên môn: kiến thức trở nên dễ tiếp cận hơn nhưng con người có thể khó nhận biết chính xác mình thực sự biết gì và AI thực sự giỏi ở đâu. Trước đây, năng lực quan trọng là biết “hỏi chuyên gia nào”. Trong thời đại AI, cần thêm năng lực mới: phân biệt giữa hiểu biết của bản thân, kiến thức được AI cung cấp và giới hạn năng lực của chính AI. Tiếp cận được lời giải thích không đồng nghĩa với hiểu được lời giải thích.
Tổng hợp
